Las Nueits Atipicas de Lengon, creadas en 1992, se tenen deu dijaus au dissabte la darrèra setmana de julhet. Lo hestenau a per pit de valorizar la diversitat culturau e lingüistica en hasent descobrir l’alteritat musicau de las « musicas deu monde », arrefutant lo racisme e l’intoleréncia amei botant en davant la presa de conciéncia ciutadana.
A Sent Pèir d'Aurilhac a 60 km au sud de Bordèu, entre vitatge e Garona, lo Hestenau deus Pifres de Garona qu’ei vadut en 1991 de la hami d’aplegar los jogaires de pifres e los tambors deu parçan, e de har ua bèra hèsta…
Las quauquas 2500 poesias compausant l’òbra daus trobadors nos s’escaduren dinc a nosauts mercés a haut o baish 90 manescriuts. Sulament 260 d’aqueras òbras nos arribèren damb lura melodia notada. Los manescriuts los mei ancians contenent de las creacions trobadorescas an l’origina a la debuta (cançonèir R) o au mitan (cançonèir X) dau sègle XIII.
Los textes d’estile letrat que son lo rebat de la mòda literària d’un temps. La mòda deus cujalars au sègle XVIIIau e l’Estile Galant que son a la hont de la composicion en Bearn e Bigòrra de cantas de las numerosas qui recuelhs e armanacs an tanben popularizat en l’ensemble de Gasconha.
De totas las bodègas presentas suu maine francés, la boha que se’n destria peu son tipe organologic. En efèit, qu’ei lo sol exemplar deu tipe « clarineta », çò qui significa que, au contra de las autas bodègas qui an un canèth melodic dab ua abròc conic provedit d’ua espiula dobla – com lo clarin – lo canèth melodic de la boha qu’a un abròc cilindric e que pòrta ua espiula simpla, atau com la clarineta.
Las recherchas de Jean-François Chassaing e de Thierry Boisvert permeteren de coneitre quilhs ancians instruments, que se restachen a l’organologia e a l’estetica de las chabretas dau Lemosin, en tot aver daus caractaris originaus. Quo es entau que dins la region de Sarlat, lo chabretaire-fabricant Martin Veral naissut en 1867, laisset quauques instruments remarcables, pariers au tipe que descrivem ‘quí mas d’una estetica plan mesurada.
La « bandà » que designa au còp un genre musicau, un tipe de repertòri e de formacion instrumentau. Qu’es un genre musicau passejadís en situacion hestiva e estatica a l’escadença de rencontras esportivas. Si lo fenomèni bandà que’s caracteriza per ua per ua inspiracion ispanica, que constituís totun ua especificitat gascona puish que las bandàs n’an pas equivalent de l’auta part deus Pirenèus.
Tot naturaument la sonsaina, descendenta de luenh de la simfonia e vertadèr instrument orquèstra, que vaderà l’un deus actors màgers de las hèstas tradicionaus d’Aquitània. Atau, deu començar deu sègle XIXau a la mieitat deu XXau, la soa preséncia e practica que son largament certificadas en Aquitània, deu haut de Shalòssa dinc a Peirigòrd, on pren mantuns noms com sonsaina, somsaina, sonsèna, zonzèina, shonshaina, resseguet, vièla, viola…
L’iconografia europèa que revela l’apartenéncia d’aqueth par a l’instrumentarium medievau. Representacions de las numerosas que piquetan França e Euròpa aus sègles XIVau (catedrau de Rouen) e XVau (Vòuta de la Basilica Santa-Maria sopra Minerva, Roma). En 1527, l’instrument qu’ei plan conegut en Bearn, lo rei Enric II de Labrit que condemna per letras patentas los « tamborins » qui vienen destroblar la quietud deus edificis religiós.
Apitada a partir d’ua poesia cantada qui hè òssa, aperada aire, cant o normala (Diu d'aqueras montanhetas), la polifonia qu’ei hèita d’ua o de duas votz gessidas d’aqueste cant. (Diu d'aqueras montanhetas) Aqueras votz que son improvisadas, l'ua en l'agut - la hauta - l'aute en lo grave - la baisha o contrabaisha qui fòrman, quau que sia lo nombre de cantaires, duas o tres votz distinctas.
La practica deu vriolon que sembla aver dehèt banhat l’ensemble d’Aquitània d’un biais hòrt ancian. Contractes d’aprenedissatge « de mestieraus – menestrèrs » qui aprenèvan lo vriolon o lo vriolon e lo parelh flabuta/tamborin, que son coneguts en Gasconha dejà au sègle XVIIau.
Lo tamborin qu’ei un instrument de còrdas tustadas qui hèn duas nòtas a la quinta dab un acòrd la/mi o sòl/re qui’s defineish au par de la tonalitat de la flabuta de tres horats qui l’acompanha. Entornejat e mantiengut peu braç esquèr qui hè de la flabuta, lo tambor-bordon qu’ei tustat peu pimbo. Tienut dens la man dreta, lo pimbo qu’ei ua onomatopèa deu son e deu ritme hèits "pim-bo, pim-bo".
Lo cant monodic, generau en Aquitània, que pòt estar exprimit sia per ua sola persona solista sia per un collectiu de cantaires.
Lo hèit de cantar, per tan banau qui posca paréisher, qu’escon en hèit un sarròt d’expressions qui renvian a practicas culturaus hòrt enrasigadas, qui s’exprimeishen d’un biais diferent segon los contèxtes e los parçans. Las culturas vocaus d’Aquitània que son atau sia monodicas, sia polifonicas
L’istòria de l'origina deu pifre que’s con·hon dab la de la flabuta traversèra vaduda probable mantuns còps, en parts deu monde de las numerosas.
Curiosament, aqueth instrument de musica, indissociable de la revolucion industriau deu sègle XIXau e darrèr arribat en las tradicions popularas, que pòt preténer a la mei grana ancianetat puish qu’utiliza lo medish principi sonòr com lo cheng, un òrgue de boca dejà conegut en Asia 3000 ans abans J.C.
En la region Aquitània de uei lo dia, la practica deu clarin tradicionau n’existeish quasi pas mei : certificada per Félix Arnaudin en las Lanas per la dusau mieitat deu sègle XIXau — mes passat de mòda desempuish hèra — enqüèra chic presenta, uei lo dia, en la musica bearnesa.
Aquitània que concentra ua bèra diversitat d’instruments de musica dits tradicionaus. En efèit, si los acordeons diatonics , los clarins o los vriolons e son plan coneguts peu gran public e presents en la màger part de las tradicions popularas o sapientas d’Euròpa e deu continent american los autes instruments deu patrimòni aquitan qu’estonan plan sovent.
« Vertadèra maquina de saunejar, au poder contemplatiu, l’espectator que’s dèisha breçar per las esquiras, gòngs e autes angklungs qui hican a soar au briu deu percors de l’aiga. »
